बमकुमारी बुढा मगर (संक्षिप्त जीवनवृत्त)

रोल्पा जिल्लाबाट एसएलसी पास गर्ने पहिलो महिला हुन् बमकुमारी बुढा मगर । स्नातक तह उत्तीर्ण गर्ने पनि पहिलो रोल्पाली महिला हुन् उनी । २०३० सालमा दाङ जिल्लाको पद्मोदय पब्लिक बहुउद्देश्यीय माध्यमिक विद्यालयबाट उनले एसएलसी गरेकी हुन् ।

पारिवारिक दबाव, सामाजिक बन्धन, सांस्कृतिक अवहेलना र लैंगिक विभेद यी सारा बाधा अड्चनलाई पन्छाउँदै उनले कायम गरेको इतिहास अत्यन्तै अनुकरणीय छ । बमकुमारी बुढा मगरको नाम सिंगो मगर समुदायले आदरका साथ लिने गर्दछ ।

गाउँमा राम्रो विद्यालय थिएन । उनकी आमा गाउँ पञ्चायतको वडा सदस्य थिइन् । आमाको ठूलो प्रेरणा थियो पढ्नुपर्छ भन्ने । आफू धेरै पढेलेखेको नभए पनि छोरीलाई पढाउनुपर्छ भन्ने चेतना आफ्नो आमामा थियो भन्छिन् बमकुमारी बुढा मगर ।

त्यही प्रेरणाले उनलाई लेखन पठनमा सधैं अगाडि बढ्न सहयोग गरिरह्यो । अन्ततः २०७९ सालमा उनले ७२ वर्षको उमेरमा स्नातकोत्तर पढाइ पूरा गरिन् र अध्ययन भन्ने कुरालाई उमेरले छेक्दैन भन्ने गतिलो उदाहरण बनिन् । यसरी आफ्नी आमाबाट प्रेरणा लिएकी उनी आफै पनि धेरैका लागि प्रेरणाको स्रोत बनिन् ।

एसएलसीपछि उनी आफ्नो गृहजिल्ला रोल्पा फर्किन् र तालाबाङ, लिबाङ र बुढागाउँ लगायतका ठाउँमा अध्यापनमा लागिन् । तर, अध्ययनप्रतिको आफ्नो पनि भोकले तृप्त हुन पाएको थिएन । त्यही कारण उनी २०३४ सालमा आईए अध्ययनका लागि नेपालगञ्ज गइन् । त्यहाँ अध्ययनरत रहेकै समयमा उनलाई २०३८ सालमा राष्ट्रिय पञ्चायतको सदस्य बन्ने मौका प्राप्त भयो । उनको विलक्षणतालाई देखेरै तत्कालीन राजा वीरेन्द्रले उनलाई रा.प. सदस्य बनाएका थिए । त्यो बेला राष्ट्रिय पञ्चायत सदस्यले खर्च गर्नेगरी ३ लाख रुपैयाँ पाउने व्यवस्था थियो । आफूले पाएको पैसा उनले रेउघामा १५ ओटा बेडको अस्पताल निर्माणमा खर्च गरेकी थिइन् ।

२०४३ सालमा पनि राष्ट्रिय पञ्चायतका लागि चुनाव घोषणा भयो । रोल्पाबाट उनले उम्मेदवारी दिइन् । तर, पार्टीले पुरुष उम्मेदवारलाई आधिकारिकता दियो । चुनाव हुनुभन्दा केही दिनअघि मात्रै उनको घर छेउमै बम पड्कियो । २०४३ वैशाख १८ गतेको घटना थियो यो । त्यसको भोलिपल्ट प्रशासनले हार्ने अवस्था आएपछि आफैले बम पड्काएको भन्ने आरोपसहित उनलाई पक्राउ ग¥यो र विध्वंशकारी ऐनअन्तर्गत मुद्दा चलायो । निर्वाचनको एक दिनपछि न्यायाधीश पृथ्वीसिंहको एकल इजलासले उनलाई सफाई दियो । बमकुमारी बुढाको दाबीअनुसार उनको पक्षमा १७,२०१ र अर्का उम्मेदवारको पक्षमा १७,१२५ मत परेको थियो । तर, उनलाई हारेको घोषणा गरियो । उनलाई त्यसरी हराउन पञ्चायतकै मान्छेहरू लागेको उनी बताउँछिन् । यो घटना भएको पनि आज धेरै समय बितिसकेको छ । आजपर्यन्त औपचारिक रुपमा उनले आफ्नो हार स्वीकार गरेकी छैनन् ।

२०४५ सालमा मरिचमान सिंह प्रधानमन्त्री हुँदा पूर्व राष्ट्रिय पञ्चायत सदस्यहरूलाई राज्यले भत्ता दिने घोषणा ग¥यो । तर, बमकुमारी बुढामगरले भत्ता अस्वीकार गरिन् । आफूले चुनाव जितेका कारण आफू पूर्व नभएको उनको दलिल रहिरह्यो । आफ्नो अडानमा उनी आज पनि कायम छिन् ।

पञ्चायतकै नेतृ भएर पनि उनी पञ्चायतसितै सदैव संघर्ष गरिरहिन् । राजनीति र समाजसेवामा लागिरहँदा उनको जीवनको एक पाटो खाली रह्यो । उनी आजीवन अविवाहित रहिन् ।

समयान्तरमा बमकुमारीले सक्रिय राजनीति छाडिन् र विशुद्ध सामाजिक काममा आफूलाई समर्पित गराइन् । २०५२ सालमा स्नातक तह उत्तीर्ण गर्ने उनी रोल्पा जिल्लाकै पहिलो महिला बनिन् ।

उनी अठाह्र मगरात मगर प्रतिष्ठानको अध्यक्ष भइन् । मगर (खाम) मातृभाषाको औपचारिक पठनपाठनका लागि १ देखि ५ कक्षासम्मको पाठ्यपुस्तक उनैले लेखिन् । 

२०५४ सालमा स्थापित नेपाल मगर महिला संघ, केन्द्रीय समितिको संस्थापक अध्यक्ष पनि हुन् उनी । सांस्कृतिक अध्ययन अनुसन्धानमा अझै पनि उनी सक्रियतापूर्वक लागिरहेकी छिन् ।

नेपालमा संघीयता, समता, समानताजस्ता विषयमा बहस भइरहेका छन् । यी सबै मगर समुदायले विभिन्न प्रथामार्फत् शदीयौँदेखि चलाउँदै आएका सामाजिक अभ्यास हुन् भनेर विभिन्न माध्यममा पैरवी, लेखन र प्रकाशन गरिरहेकी उनले बाधा अड्चनलाई पन्छाउँदै सामुदायिक उत्थानको बाटोमा आफूलाई पूरै समर्पित गरेकी छिन् ।

उनको यही समर्पणको मूल्याङ्कन गरी संविधान दिवस २०७९ को अवसरमा नेपाल सरकारले उनलाई प्रबल जनसेवाश्री पदकले सम्मान गरिसकेको छ ।

०

जेबी दर्लामीको सम्पादनमा ४५ जना विभिन्न कीर्तिमानी मगर महिलाको संक्षिप्त परिचय समेटिएको पुस्तक ‘मगरातका छोरीहरू’ बाट साभार ।